Çeviri almak, öğrenmek değildir
Çince öğrenmek isteyen birinin yapay zeka ile ilk yaptığı şey genelde aynıdır. Anlamadığı metni modele atar, Türkçesini ister. Birkaç saniye sonra akıcı bir çeviri gelir ve metin anlaşılmış olur.
Sorun şu ki anlaşılan metin öğrenilen metin değildir. Metnin içinde geçen kelimeler birkaç hafta sonra, hatta belki birkaç gün sonra karşınıza geldiğinde büyük ihtimalle yine aynı modelden çeviri istersiniz. Çeviri size sonucu verir, sonuca giden yolu vermez.
Yapay zeka araçlarıyla Çince çalışırken bu araçların en verimli kullanılma şekli, aracı bir çevirmen olarak görmek yerine metni sizin için parçalara ayıran, sizi sınayan ve öğrendiğinizi kullanmanıza yardımcı olacak bir çalışma arkadaşı olarak kullanmaktır.
Aşağıda anlatacağım yöntem HSK 4-5 (eski sistem) seviyesinde, okuma becerisi konuşmasından belirgin biçimde güçlü biri olarak kendi çalışmalarımda kullandığım düzen. Kabaca şöyle ilerliyor:
Önce tüm metin cümle cümle çevirisiyle birlikte analiz edilir. Yeni kelimeler ayrılır. Bunlarıniçinden hedef kelimeler seçilir. Hedef kelimelerle boşluk doldurma alıştırmaları yapılır. Metindeki yapılar incelenir. son olarak kelimeler farklı bağlamlarda kullanılarak pekiştirilir.
Bu sistemi kopyalamak ve uygulamaya koymak oldukça kolay. Ancak asıl faydalı olan, her adımın neden o şekilde kurulduğunu anlamak. Çünkü kararların mantığını bilirseniz sistemi kendi seviyenize ve eksiklerinize göre yeniden kurabilirsiniz
Metni cümle cümle ve pinyinle almak
İlk adım metni bütün halinde değil, cümlce cümle incelemeye başlamak. Her cümlenin altında pinyin, onun altında da anlamı yer alır.虽然今天下雨，但是他还是按时到了。Bu sistemde her ne kadar Pinyin, başlangıç aşamasında karakterlerle ses arasında bir köprü kuruyormuş gibi gözükse de bir noktadan sonra bu köprü bir koltuk değneğine dönüşebilir. Her cümlenin altında pinyin olduğunda göz, farkında olmadan karakteri değil Latin harflerini okumaya başlayacaktır. Metni akıcı okuduğunuzu sanırsınız, oysa okuduğunuz şey pinyindir. Aynı karakterlerle pinyinsiz bir metinde karşılaştığınızda onu hatırlamakta zorlandığınızı fark edersiniz.
suīrán jīntiān xiàyǔ, dànshì tā háishi ànshí dào le.
Bugün yağmur yağmasına rağmen yine de zamanında geldi.
Bu yüzden başlangıç seviyesini geçtikten sonra pinyini cümlenin tamamına değil, sadece yeni kelimelere eklemek daha sağlıklıdır.
Kelime kelime değil, anlam anlam
Çince bir cümleyi Türkçeye birebir çevirmek istediğinizde ortaya çoğu zaman garip bir yapı çıkar. Özne düşer, sıra ters döner, Türkçede karşılığı olmayan bağlaçlar ortada kalır. Bu yüzden yapay zekadan çeviriyi iki katmanda istemek işe yarar. Önce kelime kelime ne dediği, sonra doğan Türkçede ne anlama geldiği. İkisi arasındaki fark, Çincenin cümleyi nasıl kurduğunu gösteren şeyin ta kendisidir.
Amaç Çinceyi sözlük karşılıklarıyla ezberlemekten ziyade bir çinlinin düşüncesini hangi sırayla ve hangi araçlarla dile döktüğünü anlamak. Kelime kelime çeviri tek başına bunu göstermez, akıcı çeviri de tek başına gizler. Birlikte ne olup bittiği daha anlaşılır olur.
Kelimenin önce metindeki anlamını öğrenmek
Çince kelimelerin çoğu birden fazla anlama sahip. Bir sözcüğü sözlükte arattığınızda sekiz farklı karşılıkla karşılaşabilirsiniz. Bunların hepsini bir anda öğrenmeye çalışmak, boşa zaman kaybetmekten başka bir şey değildir. Verimli çalışmak için önce kelimenin o metinde hangi anlamda kullanıldığını öğrenmeli ardından diğer anlamlara sadece gerekli olduğunda geçmektir. Yapay zekaya bunu açıkça söylemeniz gerekir. Öğrendiğiniz kelimenin bağlam dışındaki anlamlarını sıralattırırsanız yapay zeka sadece bir sözlük görevi görür.Her yeni kelime hedef kelime değildir
Bir metinde anlamını bilmediğiniz on beş kelime çıkabilir. Hepsini aynı ağırlıkla çalışmak yem yorucu hem de verimsiz olacaktır. Yeni kelimeler arasından, seviyenize uygun ve başka metinlerde de karşınıza çıkma ihtimali yüksek olanları hedef kelime olarak işaretlemek, çalışmayı odaklı tutar. Nadir kullanılan bir terim ya da metne özgü bir isim o gün anlaşılır ve geçilir. Hedef kelimeler ise alıştırmaya girer.
Grameri metnin içinden öğrenmek
Gramer çalışırken bunu ayrı bir ders olarak çalışırsanız soyut kalacaktır. Aynı yapı, gerçek bir cümle içerisinde karşınıza çıktığında ise neyi neye bağladığı somut olarak görülür.
Metinde önemli bir yapı geçtiğinde onu ayrıca incelemek bu yüzden öğrenmenize fayda sağlayacaktır. 虽然……但是……, 只要……就……, 越来越…… ve benzeri yapılar, bir gramer kitabındaki tablodan çok onları ilk kez gördüğünüz cümleyle veya en sık rastladığınız haliyle birlikte akılda kalır.
Burada ise yapay zekadan istenebilecek şey, yapının karşılığını söylemekle yetinmemesi, cümlede hangi iki parçayı nasıl bağladığını göstermesidir不仅……而且…… yapısının Türkçe karşılığını bilmek bir seviyedir, bir cümlede hangi iki bilgiyi hangi sırayla bağladığını görmek bambaşka bir seviyedir.
Kelimeyi başka bir bağlamda kullanmak
Sistemin en önemli adımı da bence bu. Bir kelimenin anlamını öğrenmek ile onu kullanabilmek arasında büyük bir mesafe var. Kelimeyi öğrendikten bir kaç dakika sonra onu farklı bir bağlamda kulllanmaya zorlandığınızda bu mesafeyi kolaylıkla kapatabilirsiniz. Türkçe bir cümleyi Çinceye çevirmeye çalışmak, kelimeyi kendi kurduğunuz bir cümlede kullanmak ya da yeni bir metindeki boşluğu doldurmak bu işi görür.
Kabaca söylemek gerekirse, görmek, anlamak, ayırmak, hatırlamak ve üretmek. Çoğu yöntem hatırlama aşamasında dururken üretim aşaması olmadan kelime pasif kelime dağarcığında kalmaktadır
Yapay zeka araçlarına seviyenizi doğru tarif edin
Yapay zekanın size uygun malzeme üretebilmesi için seviyenizi sadece hsk seviyesinden ibaret tutmayın. okuma ile konuşma seviyeniz arasında belirgin fark varsa bunu belirmekte fayda var. Aksi halde model size konuşma seviyenize göre basitleştirilmiş metinler üretir ve okuma tarafınız gelişmez. Çocukça basitleştirilmiş metinler okiyabildiği halde okumasına izin verilmeyen biri için zaman kaybıdır.
Sistemi her seferinde yeniden kurmak
Son bir pratik not. Yapay zeka önceki oturumlarınızdaki çalışma düzenini her zaman hatırlamaz, hatırladığında da ayrıntıları kısmen yeniden kurgulayabilir. Güvenilir olan, sistemi her yeni çalışmanın başında açıkça tanımlamaktır.
Bunun için aşağıdaki talimatı kendi seviyenize göre düzenleyip her oturumun başında kullanabilirsiniz.
Seninle Çince çalışacağım. Seviyem: okumada HSK 5 civarı, konuşmada
daha zayıf. Metni bu seviyeye göre basitleştirme.
Sana bir Çince metin verdiğimde şu sırayla ilerle:
1. Metni cümle cümle ayır. Her cümlenin altına pinyin, onun altına
Türkçe anlamı yaz. Anlamı gerektiğinde iki katmanda ver: önce
kelime kelime, sonra doğal Türkçe.
2. Yeni kelimeleri "karakter / pinyin / bu metindeki anlamı"
formatında listele. Kelimenin diğer anlamlarını ancak ben
sorarsam ver.
3. Yeni kelimelerden seviyeme uygun ve sık kullanılan 6 tanesini
hedef kelime olarak işaretle. Deyim ve özel isim seçme.
4. Bu 6 kelimeyle, yeni yazılmış kısa bir metin üzerinde boşluk
doldurma hazırla. Kelime havuzunu A-F olarak ver, ama boşlukların
doğru cevapları A-B-C-D-E-F sırasıyla gitmesin. Cevapları ben
çözdükten sonra göster.
5. Metindeki önemli gramer yapılarını, cümlede neyi neye bağladığını
göstererek kısaca açıkla.
6. Son olarak hedef kelimeleri kullanmam gereken 3 kısa Türkçe
cümle ver, ben Çinceye çevireyim, sen düzelt.
Açıklamaları kısa tut. Birden fazla okunuşu olan karakterlerde
pinyini bu metindeki okunuşa göre ver ve emin değilsen belirt.
Özetle
Yapay zeka size bir Çince metni saniyeler içinde anlatabilir. Ama o metinden bir şey öğrenip öğrenmeyeceğiniz, ondan ne istediğinize bağlıdır.Çeviri istediğinizde bir sonuç alırsınız. Metni parçalara ayırmasını, sizi sınamasını ve öğrendiğinizi kullandırmasını istediğinizde ise bir çalışma düzeni kurmuş olursunuz. Bu düzenin her adımı küçük bir karardan ibaret: cevapların sırasını karıştırmak, kelimenin önce bağlamdaki anlamını öğrenmek, öğrendiğini birkaç dakika sonra kullanmak. Ama bu küçük kararlar, yapay zekanın size bir şey yaptırması ile size bir şey öğretmesi arasındaki farkı belirler.
Görüşmek üzere... :)